El Niño đang diễn ra mạnh trên Thái Bình Dương, theo các thông tin từ Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ (CPC) và Cơ quan Khí tượng Australia (BOM). Điểm cần phân biệt là độ mạnh của hiện tượng trên đại dương với mức ảnh hưởng thực tế trên đất liền: một El Niño mạnh không bảo đảm mọi khu vực đều chịu hạn hán hay nắng nóng tương ứng.
CPC nhận định hệ thống đại dương và khí quyển đang thể hiện một El Niño tăng cường. Trong khi đó, BOM lưu ý một đợt mạnh vẫn có thể chỉ tạo ảnh hưởng vừa phải tại một số vùng của Australia. Vì vậy, thông tin về cường độ cần được đọc cùng đánh giá tác động theo khu vực, thay vì xem như thước đo trực tiếp của thiệt hại.
El Niño hình thành từ tương tác biển và khí quyển
Theo CPC và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), El Niño là pha nóng của dao động El Niño – Dao động Nam, thường viết tắt là ENSO. Đặc trưng là nước mặt biển ấm hơn trung bình tại vùng xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương, đi cùng thay đổi của khí quyển phía trên. ENSO còn có pha lạnh La Niña và trạng thái trung tính.
NASA giải thích rằng khi gió tín phong suy yếu, khối nước ấm có thể dịch chuyển về phía đông. Vùng mưa đối lưu cũng thay đổi theo sự phân bố nhiệt trên biển. CPC mô tả cùng cơ chế này: vùng nước ấm và mưa nhiệt đới mở rộng về phía đông khi gió thổi từ đông sang tây yếu đi. Đây là tương tác giữa biển, gió và mưa, không chỉ là nước biển nóng lên đơn lẻ.
Sự thay đổi còn diễn ra dưới mặt biển. NASA và WHO cho biết El Niño làm hạn chế quá trình nước lạnh giàu dinh dưỡng trồi lên tại vùng biển phía đông Thái Bình Dương, trong đó có ngoài khơi Peru và Ecuador. Chi tiết này cho thấy ảnh hưởng của hiện tượng không dừng ở nhiệt độ không khí hoặc lượng mưa trên đất liền.
Vì sao không thể suy ra một dự báo chung cho Việt Nam?
Trong mô tả tác động điển hình, WHO ghi nhận El Niño thường gắn với lượng mưa giảm tại Nam Á và Đông Nam Á. NASA cũng nêu khả năng khô hạn khi vùng nước ấm cùng mây mưa dịch khỏi phía tây Thái Bình Dương. Đây là xu hướng khí hậu cấp vùng; không nên chuyển thẳng thành khẳng định rằng mọi địa phương ở Việt Nam sẽ thiếu mưa trong cùng một thời điểm.
WHO lưu ý mức ảnh hưởng phụ thuộc cường độ, thời gian kéo dài, mùa xuất hiện và tương tác với những dao động khí hậu khác. BOM cũng nhấn mạnh nhiệt độ và lượng mưa ở Australia chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố. Bởi vậy, hai đợt El Niño có độ mạnh khác nhau vẫn có thể tạo ra kết quả không tương xứng tại một khu vực.
Cũng cần thận trọng khi quy một trận bão hay đợt mưa cụ thể cho El Niño. CPC giải thích hiện tượng này tác động đến các hoàn lưu quy mô lớn, từ đó thay đổi đặc điểm trung bình của đường đi và cường độ bão. NASA mô tả các ảnh hưởng lan truyền tương tự qua khí quyển. Việc có El Niño vì thế chưa đủ để kết luận nguyên nhân của một thiên tai riêng lẻ.
Việc theo dõi dựa trên nhiều phép đo, không chỉ một chỉ số nhiệt độ. NASA và CPC cho biết các nhà khoa học kết hợp vệ tinh, phao biển và quan trắc đại dương để theo dõi nhiệt, gió cùng những biến đổi liên quan. Với người đọc, điều cần giữ lại là sự phân biệt giữa trạng thái ENSO đã được quan trắc và tác động tại địa phương vẫn phải được đánh giá riêng.